Rola uśmiechu w actio: między ekspresją niewerbalną a perswazją retoryczną
DOI:
https://doi.org/10.29107/rr2026.1.1Słowa kluczowe:
uśmiech, retoryka, perswazja, ethos, komunikacja niewerbalna, uśmiech Duchenne'a, captatio benevolentiae, actioAbstrakt
W artykule podejmuje się problem uśmiechu jako perswazyjnego składnika komunikacji niewerbalnej. Problem usytuowany jest między klasyczną teorią retoryczną a współczesnymi badaniami nad emocjami i interakcją społeczną. Wskazuje się miejsce uśmiechu i jego rolę w konstruowaniu ethosu, pathosu oraz captatio benevolentiae, odwołując się do ujęć Arystotelesa, Cycerona i Kwintyliana, a także do studiów nad mimiką i ekspresją emocjonalną (m.in. Duchenne, Knapp). Autorka argumentuje, że uśmiech – tradycyjnie postrzegany jako gest spontaniczny – może być również świadomie wykorzystywanym narzędziem retorycznym, które wzmacnia wiarygodność mówcy, rezonans emocjonalny oraz poczucie relacyjnej bliskości z odbiorcą. Interdyscyplinarne ujęcie łączy perspektywy retoryczne, psychologiczne i neurobiologiczne, ukazując uśmiech jako mikro-strategię perswazji zakorzenioną zarówno w kategoriach etycznych, jak i afektywnych.
Pobrania
Bibliografia
Amossy, Ruth. 2001. “Ethos at the Crossroads of Disciplines: Rhetoric, Pragmatics, Sociology”. Poetics Today 22(1): 1–23. https://doi.org/10.1215/03335372-22-1-1.
Arystoteles. 1988. Retoryka. Poetyka. Tłum. Henryk Podbielski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Brotheridge, Celeste M. i Raymond T. Lee. 2003. “Development and validation of the Emotional Labour Scale”. Journal of Occupational Health Psychology 76(3): 365–379. https://doi.org/10.1348/096317903769647229.
Burgoon, Judee K., Laura K. Guerrero i Valerie Manusov. 2016. Nonverbal Communication. New York: Routledge.
Burke, Kenneth. 1969. A Rhetoric of Motives. Berkeley and Los Angeles: University of California Press.
Campos, Joseph J., Carl B. Frankel, i Linda Camras. 2004. “On the Nature of Emotion Regulation”. Child Development 75(2): 377–394. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2004.00681.x.
Cialdini, Robert B. 2007. Influence: The Psychology of Persuasion. New York: Harper Business.
Cyceron, Marek T. 2010. O mówcy. Tłum. Bartosz Awianowicz. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki
Di Blasi, Zelda, Elaine Harkness, Edzard Ernst, Amanda Georgiou, i Jos Kleijnen. 2001. “Influence of Context Effects on Health Outcomes: A Systematic Review”. The Lancet 357(9258): 757–762. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(00)04169-6.
Duchenne, Guillaume-Benjamin. 1990. The Mechanism of Human Facial Expression. Tłum. R. Andrew Cuthbertson. Cambridge: Cambridge University Press.
Ekman, Paul, red. 2006. Darwin and Facial Expression: A Century of Research in Review. San Jose: Malor Books.
Ekman, Paul. 2022. Kłamstwo i jego wykrywanie w biznesie, polityce i małżeństwie. Tłum. Szymon E. Draheim i Marek Kowalczyk. Warszawa: PWN.
Ekman, Paul i Erika L. Rosenberg. 1997. What the Face Reveals: Basic and Applied Studies of Spontaneous Expression Using the Facial Action Coding System (FACS). New York: Oxford University Press.
Ekman, Paul i Wallace V. Friesen. 1971. “Constants across cultures in the face and emotion”. Journal of Personality and Social Psychology 17(2): 124–129. https://doi.org/10.1037/h0030377.
Eemeren, van Frans H., i Rob Grootendorst. 2004. A Systematic Theory of Argumentation: The Pragma-Dialectical Approach. Cambridge: Cambridge University Press.
Forgas, Joseph P. 2008. “Affect and Cognition”. Perspective on Psychological Science 3(2): 94–101. http://www.jstor.org/stable/40212235.
Fredrickson, Barbara L. i Robert W. Levenson. 1998. “Positive Emotions Speed Recovery from Cardiovascular Sequelae of Negative Emotions”. Cognition and Emotion 12(2): 191–220. https://doi.org/10.1080/026999398379718.
Herman, Marek. 2010. „Ethos i pathos w antycznej sztuce wymowy”. Perspektywy Kultury 2: 107–126.
Heerey, Erin A., Alexa S. Clerke, Nathaniel J. Johnson, i Joshua Patenaude. 2024. “The subjec¬tive value of genuine smiles guides real world social behaviour”. PLoS ONE 19(6): e0304726. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0304726.
Jaroszyński, Piotr 2006. „Manipulacja”. Powszechna Encyklopedia Filozofii, t. 6, 779–780. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu.
Karpiński, Maciej, Agnieszka Czoska, Ewa Jarmołowicz-Nowikow, Konrad Juszczyk, Konrad i Katarzyna Klessa. 2018. „Aspects of gestural alignment in task-oriented dialogues”. Cognitive Studies. 2018(18). https://doi.org/10.11649/cs.1640.
Kendon, Adam. 2004. Gesture: Visible Action as Utterance. Cambridge: Cambridge University Press.
Knapp, Mark L., Judith A. Hall, i Terrence G. Horgan. 2014. Nonverbal Communication in Human Interaction. Boston: Wadsworth.
Kwintylian, Marek F. 1951. Kształcenie mówcy: księgi I, II i X. Tłum. Mieczysław Brożek. Wrocław: Ossolineum.
Kwintylian, Marek F. 2012. Kształcenie mówcy: księgi VIII 6-XII. Tłum. Stanisław Śnieżewski. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Lausberg, Heinrich. 2002. Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o literaturze. Przeł., oprac. i wstęp Albert Gorzkowski. Bydgoszcz: Homini.
Lee, Minwoo, Adriana Lori, Nicole A. Langford. i James K. Rilling. 2023. “The neural basis of smile authenticity judgments and the potential modulatory role of the oxytocin receptor gene (OXTR)”. Behavioural Brain Research 437:114–144. https://doi.org/10.1016/j.bbr.2022.114144.
McNeill, David. 2005. Gesture and Thought. Chicago: University of Chicago Press.
Mehrabian, Albert. 1980. Silent Messages: Implicit Communication of Emotions and Attitudes. 2nd edition. Belmont: Wadsworth.
Niedenthal, Paul M. 2007. “Embodying Emotion”. Science 316(5827): 1002–1005. https://doi.org/10.1126/science.1136930.
Noddings, Nel. 2013. Caring: A Relational Approach to Ethics and Moral Education. Berkeley: University of California Press.
Nussbaum, Martha. 2010. Not for Profit: Why Democracy Needs the Humanities. Princeton: Princeton University Press.
Perelman, Chaim, i Lucie Olbrechts-Tyteca. 1969. The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation. Notre Dame: University of Notre Dame Press.
Sobczak, Barbara. 2009. „Retoryka a niejęzykowe środki komunikacji”. Poznańskie Studia Polonistyczne 15: 57–76. https://doi.org/10.14746/pspsj.2009.15.4.
Szarota, Piotr. 2006. Psychologia uśmiechu. Analiza kulturowa. Gdańsk: GWP.
Willis, Janine, i Alexander Todorov. 2006. “First Impressions: Making up Your Mind after a 100-ms Exposure to a Face.” Psychological Science 17(7): 592–598. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2006.01750.x.
Winiarska, Justyna, i Aneta Załazińska, red. 2018. Multimodalność komunikacji. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Winiarska, Justyna, i Aneta Załazińska, red. 2023. Przestrzenie komunikacji. Tom jubileuszowy dedykowany Profesor Jolancie Antas. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Ziomek, Jerzy. 2000. Retoryka opisowa. Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 "Res Rhetorica"
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły publikowane są na lincencji CC BY 4.0. Treść licencji jest dostępna tutaj: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Artykuły opublikowane na licencji CC-BY (wersje postprint) mogą być udostępniane przez autorów każdemu, na dowolnej platformie lub za pośrednictwem dowolnego kanału komunikacyjnego pod warunkiem, że zostały przypisane do Res Rhetorica jako pierwotnego wydawcy.
