„Banderowcy” i „turystyka medyczna” – o retoryce pogardy i wykluczenia wobec Ukraińców w kampanii prezydenckiej 2025 na wybranych przykładach
DOI:
https://doi.org/10.29107/rr2025.4.11Słowa kluczowe:
język polityki, strategie retoryczne, retoryka pogardy, mowa nienawiści, dyskurs wykluczenia, kampania wyborczaAbstrakt
Przedmiotem artykułu są strategie i środki retoryczne wykorzystywane w kampanii prezydenckiej 2025 r. przez dwóch wybranych kandydatów: Grzegorza Brauna i Sławomira Mentzena. Materiał analityczny stanowią ich wypowiedzi, materiały zamieszczane w mediach społecznościowych oraz treści na portalach informacyjnych. Przeprowadzona analiza wykazała, że kandydaci stosują w różnym stopniu i celu elementy retoryki pogardy i dyskursu wykluczenia, traktując Ukraińców – w zależności od prowadzonej narracji – jako Innego/Obcego lub Wroga. Wykładnikami dyskredytacji są m.in. słowa będące stereotypizującymi etykietkami – banderowiec, Ukropol, Ukropolin, frajer, akcentowanie obcości czy przypisywanie deprecjonujących cech. Te elementy są składnikami dyskursu nacjonalistycznego, powiązanego z retoryką moralności opartą na tożsamości narodowej i tradycji, lub retoryki pragmatycznej, powiązanej z kategorią korzyści i interesu.
Pobrania
Bibliografia
Bielecka-Prus, Joanna. 2018. „Retoryka lęku przed obcym w polskim dyskursie prasowym”. Colloquium 5–34.
Bralczyk, Jerzy. 1999. „O używaniu języka w polskiej polityce w latach dziewięćdziesiątych”. W: Polszczyzna 2000. Orędzie o stanie języka na przełomie tysiącleci, red. Walery Pisarek, 197–217. Kraków: Ośrodek Badań Prasoznawczych Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Brzozowska, Monika. 2009. „Patriotyzm i nacjonalizm w polskim dyskursie ideologicznym”. Etnolingwistyka 21: 103–119.
Bühler, Karl. 2004. Teoria języka, tłum. Jan Koźbiał. Kraków: Universitas.
Cegieła, Anna. 2014. „Czym jest mowa nienawiści?”. Poradnik Językowy 1: 7–17.
Cegieła, Anna. 2015. „O retoryce pogardy i wykluczenia w polskim dyskursie publicznym”. Dostęp18.06.2025. http://oes.uw.edu.pl/2015/01/26/o-retoryce-pogardy-i-wykluczenia-w-polskim-dyskursie-publicznym/#_ftn5.
Cegieła, Anna. 2020. „Mowa nienawiści”. Poradnik Językowy 4: 60–70. https://doi.org/10.33896/PorJ.2020.4.5.
Chodakiewicz, Marek J., Jolanta Mysiakowska-Muszyńska, i Wojciech J. Muszyński. 2015. Polska dla Polaków! Kim byli i są polscy narodowcy. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka.
Czyżewski, Marek. 2010. „»Język wrogości« oraz spór o III i IV RP w perspektywie dyskursu publicz-nego”. W: Język IV Rzeczypospolitej, red. Maciej Czerwiński, Paweł Nowak, Renata Przybylska, 47–61. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Czyżewski Marek, Sergiusz Kowalski, i Andrzej Piotrowski, red. 1997. Rytualny chaos. Studium dyskursu publicznego. Kraków: Wydawnictwo Aureus.
Długosz, Piotr. 2025. Mieszkańcy Grupy Wyszechradzkiej wobec uchodźców wojennych z Ukrainy. Kraków: ILBWK.
Drabik, Beata. 2015. „Retoryka porozumienia czy podziału? Przemówienie Donalda Tuska z 4 czerwca 2023 roku – ujęcie retoryczno-lingwistyczne”. W: Kryzysy i konflikty w języku i kulturze, red. Bernadetta Ciesek-Ślizowska, Marta Margiel, Joanna Przyklenk, Wioletta Wilczek, 236-251. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Eckhardt, Piotr. 2012. „Istota, historia i mechanizmy nacjonalizmu gospodarczego”. W: Nacjonalizm. Historyczne i współczesne oblicza, red. Jacek Malczewski, Marcin Kaliński, Piotr Eckhardt, 89–97. Kraków: Przygotowalnia Pracownia DTP i Grafiki.
Garlicki, Jan. 2010. „Komunikowanie polityczne – od kampanii wyborczej do kampanii permanentnej”. Studia Politologiczne 16: 26–45.
Jakubowski, Łukasz, i Anna Tatar. 2023. „Jak policzyć nienawiść? Hejterzy o Ukraińcach”. Dostęp 20.06.2023. https://www.nigdywiecej.org//docstation/com_docstation/172/jak_policzyc_nienawisc._hejterzy_o_ukraincach.pdf.
Kachniarz, Oliwia. 2023. „Od symbiozy do antagonizmu. Relacje polsko-ukraińskie na przestrzeni dziejów”. Officina Historiae 6: 114–120.
Kajta, Justyna. 2013. „Kto się sprzeciwia różnorodności? O tożsamości uczestników ruchu nacjona-listycznego”. Pogranicze. Studia Społeczne XXII: 63–78.
Kamińska-Szmaj, Irena. 2013. „Komunikacja polityczna – język, styl, dyskurs”. W: Style współczesnej polszczyzny. Przewodnik po stylistyce polskiej, red. Ewa Malinowska, Jolanta Nocoń, Urszula Żydek Bednarczuk, 407–465. Kraków: Universitas.
Kampka, Agnieszka. 2014. Debata publiczna. Zmiany społecznych norm komunikacji. Warszawa: Oficyna Naukowa.
Kita, Małgorzata. 2020. „Partnerstwo w komunikacji z punktów widzenia optymistów i pesymistów komunikacyjnych”. W: Partnerstwo w komunikacji, red. Aleksandra Kalisz, Ewelina Tyc, 11–36. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Kłosińska, Katarzyna. 2012. Etyczny i pragmatyczny. Polskie dyskursy polityczne po 1989 roku. Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.
Kłosińska, Katarzyna. 2016. „Opozycja jako podstawowe tworzywo dyskursów politycznych”. W: Dyskurs i jego odmiany, red. Bożena Witosz, Katarzyna Sujkowska-Sobisz, Ewa Ficek, 113–120. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Kochan, Marek. 2002. Slogany w reklamie i polityce. Warszawa: Wydawnictwo Trio.
Komunikat z badań „O Ukraińcach w Polsce i wojnie w Ukrainie”, październik 2024. Oprac. Jonathan Scovil. CBOS, nr 99/2024.
Komunikat z badań „Polacy o potencjalnym zakończeniu wojny w Ukrainie”, marzec 2025. Oprac. Jonathan Scovil. CBOS, nr 22/2025.
Kotras, Marcin. 2013. „Dwa światy, dwie narracje. Retoryka tygodników opinii »W Sieci« i »Polityka«”. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica 46: 89–109.
Kowalski Sergiusz, i Magdalena Tulli. 2003. Zamiast procesu. Raport o mowie nienawiści. Warszawa: W.A.B. /GW FOKSAL.
Kudlińska, Iwona. 2012. „Stygmatyzacja społeczna jako strategia dyskursywna biedy i jej rola w procesie wykluczenia społecznego”. Kultura i Społeczeństwo 1: Odmiany nierówności: 175–189. https://doi.org/10.2478/v10276-012-0009-1.
Liber-Kwiecińska, Katarzyna. 2023. „Emocje na celowniku – antyukraińskie komentarze w mediach społecznościowych”. Socjolingwistyka XXXVII: 218–238.
Lisowska-Magdziarz, Małgorzata. 2018. „Medialne narracje tożsamościowe i stosunek do Innego – problem społeczny i dylemat badawczy”. Media - Biznes - Kultura. Dziennikarstwo i komunikacja społeczna 4: 47–52.
Lubowiecki-Vikuk, Adrian. 2012. „Turystyka medyczna przejawem współczesnych trendów i tendencji w turystyce”. Ekonomiczne Problemy Usług 84: 553–568.
Malinowska Katarzyna, Mikołaj Winiewski, i Paulina Górska. 2016: „Polska dla Polaków, Polacy dla Polski”. Przekonania i preferencje uczestników Marszu Niepodległości 2015. Warszawa: Centrum Badań nad Uprzedzeniami.
Małecki, Łukasz. 2023. Fake news jako front wojny na Ukrainie. Studia Ukrainica Posnaniensia XI(2): 57–70.
Müller, Jan-Werner. 2017. Co to jest populizm? Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
Ożóg, Kazimierz. 2004. Język w służbie polityki. Językowy kształt kampanii wyborczych. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.
Pisarek, Walery. 2016. „Słowa ważne i ważniejsze”. Przegląd Humanistyczny 3: 11–20.
Rab-Przybyłowicz, Jolanta. 2010. „Tworzenie produktu dla turystyki medycznej w Szczecinie”. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego 591 (53): 695–696.
Raport „Analysis of the impact of refugees from Ukraine on the economy of Poland”. czerwiec 2025. Deloitte.
Raport „Wpływ napływu migrantów z Ukrainy na polską gospodarkę. Podsumowanie stanu wiedzy”, marzec 2025. Oprac. Paweł Umiński, Oliwia Samołyk, Adam Piłat, Mateusz Walewski. Warszawa: Departament Badań i Analiz.
Raport z badań „Polacy o Ukrainie i stosunkach polsko-ukraińskich. Ile zmiany, ile kontynuacji?”, styczeń 2025. Oprac. Łukasz Mazurkiewicz, Grzegorz Sygnowski. Warszawa: Centrum Mieroszewskiego.
Rawski Tomasz, Agnieszka Kwiatkowska, i Hubert Plisiecki. 2024. „Retoryka wykluczenia a retoryka uwiarygodnienia: »prawdziwi Polacy« w dyskursie parlamentarnym”. Res Rhetorica 11 (1): 28–51. https://doi.org/10.29107/rr2024.1.2.
Rebes, Marcin. 2021. „Nacjonalizm a uniwersalne wartości. Spór o tożsamość z perspektywy filozofii dialogu”. Acta Universitatis Wratislaviensis No 4045: Studia nad Autorytaryzmemi Totalitaryzmem 43 (1): 23–44. https://doi.org/10.19195/2300-7249.43.1.3.
Rutkowski, Mariusz. 2010. „»Oni są tam, gdzie stało ZOMO…« – retoryka Jarosława Kaczyńskiego w świetle teorii amalgamatów pojęciowych”. W: Język IV Rzeczypospolitej, red. Maciej Czerwiński, Paweł Nowak, Renata Przybylska, 297–307. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Rutkowski, Mariusz. 2021. „Pomiędzy nomina sunt odiosa a damnatio memoriae: o strategiach wykluczania za pomocą nazw własnych”. W: Nie/porozumienie, nie/tolerancja, w(y)kluczeniew języku i kulturze, red. Ewa Biłas-Pleszak, Artur Rejter, Katarzyna Sujkowska-Sobisz, Wioletta Wilczek, 77–87. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Smykała, Marta. 2023. „Polskie dyskursy o (i)migracji po 1989 roku. Fazy, charakterystyki, style – wybrane aspekty”. Stylistyka XXXII: 405–425. doi: 10.25167/Stylistyka32.2023.22.
Walczak, Bogdan. 1994. „Co to jest język polityki?” W: Język a kultura, t. 11: Język polityki a współczesna kultura polityczna, red. Janusz Anusiewicz, Bogdan Siciński, 15–20. Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej.
Witosz, Bożena. 2010. „O dyskursie wykluczenia i dyskursach wykluczonych z perspektywy lingwi-stycznej”. tekst i dyskurs – text und diskurs 3: 9–25.
WSJP PAN – Żmigrodzki, Piotr, red. 2007. Wielki słownik języka polskiego PAN. Dostęp 18.06.2025. https://wsjp.pl.
Zaręba, Agnieszka. 2023. „Zmiana wizerunku uchodźcy i migranta wśród społeczeństwa polskiego na wybranych przykładach”. Studia Politologiczne 68: 251–270. https://doi.org/10.33896/SPolit.2023.68.14.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 "Res Rhetorica"
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły publikowane są na lincencji CC BY 4.0. Treść licencji jest dostępna tutaj: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Artykuły opublikowane na licencji CC-BY (wersje postprint) mogą być udostępniane przez autorów każdemu, na dowolnej platformie lub za pośrednictwem dowolnego kanału komunikacyjnego pod warunkiem, że zostały przypisane do Res Rhetorica jako pierwotnego wydawcy.
