Komunikacja w konflikcie: retoryczne i inkluzywne strategie mediacji
DOI:
https://doi.org/10.29107/rr2026.3.2Słowa kluczowe:
komunikacja inkluzywna, konflikt, mediacje, Porozumienie bez Przemocy, perswazja, retorykaAbstrakt
W artykule postawiono następującą tezę: mediacja stanowi wyjątkowy przypadek retoryczny, w którym skuteczność perswazji jest odwrotnie proporcjonalna do jej widoczności. Aby być efektywnym perswadującym, mediator musi zrezygnować z pozycji oratorskiej – buduje ethos przez abdykację, a perswazję realizuje przez jej delegację stronom konfliktu. Komunikacja inkluzywna nie jest w tej perspektywie wartością dodaną mediacji, lecz warunkiem koniecznym owej delegacji: tylko w przestrzeni bezpiecznej i opartej na wzajemnym szacunku każda ze stron może stać się perswazyjnie fortunnym rzecznikiem własnej sprawy. Teza ta została zweryfikowana poprzez retoryczną analizę trzech elementów: tzw. korpusu mediacyjnego – monologu mediatora, modelu Porozumienia bez Przemocy (PbP) oraz „komunikatu JA” – z zastosowaniem neoarystotelesowskiej ramy analitycznej (inventio, dispositio, elocutio; etos, patos, logos) uzupełnionej o teorię audytorium Chaïma Perelmana i Lucie Olbrechts-Tyteki. Wykorzystano też metodę close reading do analizy autentycznego przykładu, ujawniającej konkretne zabiegi językowe konstytuujące mediacyjną perswazję.
Pobrania
Bibliografia
Arystoteles. 2008. „Retoryka” W Retoryka. Retoryka dla Aleksandra. Poetyka, przekł. Henryk Podbielski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Cooley, John W. 1993. „A Classical Approach to Mediation – Part I: Classical Rhetoric and the Art of Persuasion in Mediation.” University of Dayton Law Review, 19(1): 83–131.
Dołęga, Dorota. 2017. „Jak żyrafa rozmawia z szakalem”. W Kłótnia na zgodę. Jak się spierać, żeby się zrozumieć. Rozmawiają Marshall Rosenberg i Dorota Dołęga, red. Adam Cedro, 33–38. Kielce: Wydawnictwo Charaktery.
Douglas, Rodney B. 1977. „Arystotelesowska koncepcja komunikacji retorycznej.” Pamiętnik Literacki 1: 203–210, przekł. Wiesław Krajka.
Goodley, Dan. 2024. Disability Studies: An interdisciplinary introduction. London: Sage.
Gójska, Agata. 2014. Mediacje rodzinne. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Gójska, Agata. 2017. „Emocje w mediacji”. W Mediacje w Polsce: Stan i perspektywy, red. A. Gójska. Wydawnictwo SWPS.
Gripsrud, Jostein. 1997. „Rhetoric, Knowledge, Mediation. A Project on Theories of Knowledge and Media.” Nordicom Review vol. 18, no 2: 89–95.
Grudziecka, Magdalena. 2009. „Zawód mediator”. W Mediacja w teorii i w praktyce, red. Andrzej Gretkowski, Danuta Karbarz, 250–263. Stalowa Wola: Polskie Centrum Mediacji.
Haczkowska, Monika. 2025. „Standardy zawodu mediatora – ku profesjonalizacji”. ADR. Arbitrażi Mediacja 18, 2: 23–43. https://doi.org/10.17951/adr.2025.18.2.23-43.
Indan-Pykno, Liliana. 2021. „Etyka mediatora”. W Mediacja w praktyce mediatora i pełnomocnika, red. Cezary Rogula, Agnieszka Zemke-Górecka, 101–109. Warszawa: Wolters Kluwer Polska.
Jak budować wspierającą komunikację w społeczności akademickiej? Przewodnik języka inkluzywnego. 2025. Red. Katarzyna Leszczyńska, Edyta Tobiasiewicz, Agnieszka Chrząszcz et al. Dostęp 17 kwietnia, 2026. https://www.agh.edu.pl/home/ckim/dokumenty/inne/Poradnik_inkluzywnej_ko-munikacji.pdf.
Jaros, Natalia. 2024. Komunikacja inkluzywna – co to jest i kiedy ją wykorzystywać? Dostęp 17 kwietnia, 2026. https://cyrekdigital.com/pl/baza-wiedzy/komunikacja-inkluzywna/.
Karaszewska, Hanna. 2020. „Mediacja jako pozasądowa metoda rozwiązywania sporu – perspektywa historyczna i współczesna”. Polska Myśl Pedagogiczna 6: 276–284. https://doi.org/10.4467/24504564PMP.20.015.12250.
Kodeks Etyczny Mediatorów Polskich. 2008. Społeczna Rada do spraw Alternatywnych Metod Rozwiązywania Konfliktów i Sporów przy Ministrze Sprawiedliwości. Dostęp 17 kwietnia, 2026. https://pracodawcy.pl/wp-content/uploads/2021/05/kodeks_etyczny_mediatorow.pdf.
Kołodziejek, Ewa. 2022. Komunikacja inkluzywna. Odpowiedzialność za słowo. Dostęp 17 kwietnia, 2026. https://etykajezyka.pl/komunikacja-inkluzywna-odpowiedzialnosc-za-slowo/.
Korwin-Piotrowska, Dorota. 2017. „Konflikt z perspektywy erystyki i eutoryki”. Tematy i Konteksty 7 (12): 20–43. doi: https://doi.org/10.15584/tik.2017.2.
Kosowska-Korniak, Ewa. 2020. Monolog mediatora – najważniejsze informacje na temat mediacji. Dostęp 20 kwietnia, 2026. https://www.youtube.com/watch?v=bFZ-P5Wqu3A.
Kwintylian. 2005. Kształcenie mówcy. Księgi I, II, X, przekł. i oprac. Mieczysław Brożek. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Larsson, Liv. 2017. Porozumienie bez przemocy w mediacjach, przekł. Bożenna Pawłowska--Montwiłł. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca.
Lausberg, Heinrich. 2002. Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o literaturze, przekł. i oprac. Albert Gorzkowski. Kraków: Homini.
Lichański, Jakub Z. 2012. „Jak Kwintylian rozumiał retorykę: zapomniana definicja.” Forum Artis Rhetoricae 1: 5–11.
Lindner Evelin. 2006. Making enemies: Humiliation and international conflict. Westport CT: Praeger Security International.
Lipińska, Justyna. 2023. Komunikacja jako pole inkluzji społecznej. Warszawa: Akademia Sztuki Wojennej.
Łukaszewicz, Agata. 2022. Adwokaci i radcowie prawni poprowadzą mediacje w sprawach nieletnich. Dostęp 17 kwietnia, 2026. https://legalis.pl/adwokaci-i-radcowie-prawni-poprowadza-mediacje-w-sprawach-nieletnich/.
„Mediacja.” 2021. W Skrypt dla uczestników szkoleń. Centrum Arbitrażu i Mediacji. Warszawa. Dostęp 20 kwietnia, 2026. https://www.cammediacje.pl/assets/files/skrypt-dla-uczestnik%C3%B¬3w-szkole%C5%84-80h-i-24h-z-mediacji-cywilnych-w-standardach-zsk-002.pdf.
Mediacje. Teoria i praktyka. 2024. Red. Ewa Gmurzyńska, Rafał Morek. Warszawa: Wolters Kluwer Polska.
Monolog mediatora. 2020. Polskie Centrum Mediacji 2000. Dostęp 17 kwietnia, 2026. https://media¬tor.org.pl/baza-wiedzy/monolog-mediatora/.
Moore, Christopher W. 2009. Mediacje. Praktyczne strategie rozwiązywania konfliktów, przekł. Marcin Zieliński, Anna Cybulko. Warszawa: Wolters Kluwer Polska.
Perelman, Chaïm, Lucie Olbrechts-Tyteca. 2002. Nowa retoryka. Traktat o argumentacji, przekł. Józefina Uszyńska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Popiel-Kobielska, Barbara. 2025. „Człowiek, istota mediująca.” Refleksje. Kwartalnik Zachodniopomorskiego Centrum Doskonalenia Nauczycieli 2/2025: 21–28.
Postępowanie mediacyjne w świetle danych statystycznych sądy rejonowe i okręgowe w latach 2006––2019. 2020. Wydział Statystycznej Informacji Zarządczej, Departament Strategii i Funduszy Europejskich. Ministerstwo Sprawiedliwości. Dostęp 17 kwietnia, 2026. https://www.gov.pl/attachment/903b7222-87d1-46ab-89ed-55a21e5f469d.
Purc-Kurowicka, Katarzyna. 2019. „Zarządzanie konfliktami poprzez mediację – szanse i bariery dla mediacji.” Acta Iuridica Resoviensia 26(107): 241–250. https://doi.org/10.15584/znurprawo.2019.26.19
Rękas, Agnieszka, Zbigniew Czwartosz, Elżbieta Dobijewska, Anna Gnys, Agata Gójska, Magdalena Grudziecka, Cezary Jezierski, Katarzyna Kowalska. 2010. „Czy tylko sąd roz¬strzygnie w sporze? Mediacja i sądownictwo polubowne.” W Czy tylko sąd rozstrzygnie w spo¬rze? Mediacja i sądownictwo polubowne. Zostałem pokrzywdzony przestępstwem i co dalej?, red. Agnieszka Rękas i Tomasz Sroka, 15–77. Warszawa: Ministerstwo Sprawiedliwości.
Romanowski, Marcin. 2022. „Przedmowa.” W Mediacja: od rozmowy do porozumienia, red. Marcin Romanowski, 7–12. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości.
Rosenberg, Marshall B. 2018. Porozumienie bez przemocy. O języku życia, przekł. Marta Markocka-Pepol, Michał Kłobukowski. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca.
Ryszka-Kurczab, Magdalena. 2015. „Środki uwierzytelniania w tradycji retorycznej (Arystoteles).” Neurolingwistyka Praktyczna 1: 164–176.
Skrypt szkoleniowy. Mediacje w sprawach cywilnych i pracowniczych. 2010. Polskie Centrum Mediacji. Warszawa. Dostęp 20 kwietnia, 2026. https://www.kul.pl/files/37/Mediacja/skrypty/skrypt_cywilno_pracowniczy.pdf.
Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora. 2006. Społeczna Rada do spraw Alternatywnych Metod Rozwiązywania Konfliktów i Sporów przy Ministrze Sprawiedliwości. Dostęp 17 kwietnia, 2026. https://pracodawcy.pl/wp-content/uploads/2021/05/standardy-prowa¬dzenia-mediacji-i-postepowania-mediatora.pdf.
Standardy szkolenia mediatorów. 2023. Standardy szkolenia mediatorów rekomendowane przez Społeczną Radę ds. Alternatywnych Metod Rozwiązywania Sporów przy Ministrze Sprawiedliwości (Rada ADR). Dostęp 17 kwietnia, 2026. https://www.gov.pl/attachment/dd033aa5-d281-4f11-9150-25acc07ca11f.
Van Gramberg, Bernadine. 2003. „The Rhetoric and Reality of Workplace Mediation.” School of Management 1: 2–16.
Wabnic, Kamil. 2022. „Akty mowy — rozwój teorii w XXI wieku (rozpoznanie interdyscyplinarne).” Oblicza Komunikacji 14: 73–97. https://doi.org/10.19195/2083-5345.14.5
Walker, Janet. 1992. „Mediation in Divorce: Does the Process Match the Rhetoric?” W Restorative justice on trial: pitfalls and potentials of victim-offender mediation: international research per¬spectives, red. Heinz Messmer i Hans-Uwe Otto, 475–476. Dordrecht–Boston: Kluwer Academic Publishers.
Wilson James C., Cynthia Lewiecki-Wilson. 2001. Embodied Rhetorics:Disability in Language and Culture. Illinois: Southern Illinois University Press.
Załęska, Maria. 2019. „Rhetorical Styles in Knowledge Communication.” Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica 3 (54): 67–80. http://dx.doi.org/10.18778/1505-9057.54.04.
Ziomek, Jerzy. 2000. Retoryka opisowa. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 "Res Rhetorica"
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły publikowane są na lincencji CC BY 4.0. Treść licencji jest dostępna tutaj: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Artykuły opublikowane na licencji CC-BY (wersje postprint) mogą być udostępniane przez autorów każdemu, na dowolnej platformie lub za pośrednictwem dowolnego kanału komunikacyjnego pod warunkiem, że zostały przypisane do Res Rhetorica jako pierwotnego wydawcy.
