Inkluzywność czy polaryzacja? Typy i funkcje toposów w memicznym dyskursie bezdzietników
DOI:
https://doi.org/10.29107/rr2026.3.3Słowa kluczowe:
krytyczna analiza dyskursu, bezdzietność z wyboru, topos, mem, retoryka wykluczeniaAbstrakt
Studium w ramach krytycznej analizy dyskursu (KAD) dotyczy tematów i toposów, utrwalonych w memach na Facebookowej grupie dyskusyjnej poświęconej bezdzietności z wyboru. Materiał, publikowany od 5 stycznia 2025 do 1 lutego 2026 roku, obejmuje 104 przykładów. Analiza wykazuje wysoką monotematyczność memów, które w większości dotyczą posiadania dzieci. Wśród toposów wyróżniono: topos dziecka jako szkodnika/intruza, topos rodziny międzygatunkowej, topos matni pronatalistycznej, topos rodzicielstwa jako jałowego męczeństwa, topos patologii prokreacyjnej oraz topos zabezpieczonej starości (szklanki wody). Choć wykaz toposów pozostaje otwarty, już te wymienione pozwalają przybliżyć sposób widzenia świata osób bezdzietnych z wyboru. Memy normalizują i afirmują bezdzietność, racjonalizując postawę i decyzję o bezdzietności, m.in. demitologizując rodzicielstwo, a także walczą ze stereotypami, tworzą wspólnotę śmiechu i wspólnotę myśli, umożliwiając wyrażanie radykalnych opinii bez konsekwencji. Pełnią funkcje terapeutyczne i obronne, wyznaczając granice grupy poprzez polaryzację. Strategie te, będące rodzajem „agresji obronnej”, służą inkluzywności i walce o społeczną akceptację.
Pobrania
Bibliografia
Bańczyk, Emilia. 2021. „Internetowa madka jako wariant stereotypu współczesnej matki”. Język Polski 2: 71–86.
Bogdanowska, Monika. 2008. „Topika.” W: Retoryka, red. Jolanta Barłowska, Agnieszka Budzyńska-Daca i Piotr Wilczek, 35–56. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bogołębska, Barbara, i Monika Worsowicz. 2016. Retoryka i jej zastosowania. Podręcznik dla studentów dziennikarstwa i innych kierunków humanistycznych. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
CBOS (Centrum Badania Opinii Społecznej). 2025. Rodzicielstwo w opiniach Polaków i młodych pokoleń Z i Y. Komunikat z badań nr 68, oprac. Małgorzata Omyła-Rudzka. Warszawa: CBOS.
Cegieła, Anna. 2015. „O retoryce pogardy i wykluczenia w polskim dyskursie publicznym”. Ośrodek Badań Filologicznych nad Tekstami Sakralnymi. Dostęp 18.06.2025. http://oes.uw.edu.pl/2015/01/26/o-retoryce-pogardy-i-wykluczenia-w-polskim-dyskursie-publicznym/.
Dawkins, Richard. 1976. The Selfish Gene. Oxford: Oxford University Press.
Dijk, Teun A. van. 2012. Ideology and Discourse. A Multidisciplinary Introduction. Barcelona: Ariel.
Garncarek, Emilia. 2014. „Dobrowolna bezdzietność a przemiany tożsamości płci współczesnych kobiet i mężczyzn”. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica 51: 97–116.
Kamińska, Magdalena. 2010. „Mem internetowy jako gatunek medialny. Historia, środki wyrazu i funkcja w kulturze”. Napis 16: 1–16.
Klein, Josef. 1995. „Asyl-Diskurs”. W: Sprache im Konflikt, red. Ruth Reiher, 15–71. Berlin–New York: De Gruyter.
Klein, Josef. 2000. “Komplexe topische Muster. Vom Einzeltopos zur diskurstyp-spezifischen Topos-Konfiguration”. W: Topik und Rhetorik. Ein interdisziplinäres Symposium, red. Thomas Schirren Thomas, Gert Ueding, 625–649. Tübingen: De Gruyter.
Kowalska, Anna. 2014. „Memy jako gatunek folkloru internetowego”. W: Bogactwo językowe i kulturowe Europy w oczach Polaków i cudzoziemców 2, red. Mateusz Gaze, Kamila Kubacka, 217–224, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Korolko, Mirosław. 1990. Sztuka retoryki: przewodnik encyklopedyczny. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Maffesoli, Michel. 2000. Czas plemion. Schyłek indywidualizmu w społeczeństwach ponowoczesnych. Przeł. Marta Bucholc. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Nadolska-Mętel, Ewa. 2004. „Teoria toposu literackiego”. Roczniki Humanistyczne 52 (1): 227–261.
Olcoń-Kubicka, Marta. 2009. Indywidualizacja a nowe formy wspólnotowości. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Römer, David. 2018. „Argumentationstopoi in der Text- und Diskursanalyse – alte Pfade, neue Wege”. Tekst i Dyskurs 11: 117–135.
Shifman, Limor. 2013. Memes in Digital Culture. Cambridge: MIT Press.
Smykała, Marta. 2021. „Kategoria toposu w lingwistycznej analizie dyskursu na przykładzie badań polskiego i niemieckiego dyskursu migracyjnego”. Tekst i Dyskurs 15: 465–496.
Wengeler, Martin. 2003. Topos und Diskurs. Begründung einer argumentationsanalytischen Methode und ihre Anwendung auf den Migrationsdiskurs (1960–1985). Tübingen: Niemeyer.
Witosz, Bożena. 2010. „O dyskursie wykluczenia i dyskursach wykluczonych z perspektywy lingwistycznej”. Tekst i Dyskurs 3: 9–25.
Wójcicka, Marta. 2019. Mem internetowy jako multimodalny gatunek pamięci zbiorowej. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Zenner, Eline, i Dirk Geeraerts. 2018. “One does not simply process memes: Image macros as multimodal constructions”. W: Cultures and Traditions of Wordplay and Wordplay Research, red. Esme Winter-Froemel, Verena Thaler, 167–193, Berlin–Boston: De Gruyter.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 "Res Rhetorica"
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły publikowane są na lincencji CC BY 4.0. Treść licencji jest dostępna tutaj: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Artykuły opublikowane na licencji CC-BY (wersje postprint) mogą być udostępniane przez autorów każdemu, na dowolnej platformie lub za pośrednictwem dowolnego kanału komunikacyjnego pod warunkiem, że zostały przypisane do Res Rhetorica jako pierwotnego wydawcy.
